Yeme bozuklukları, ergenlik döneminde başlayan ve fiziksel + psikolojik sonuçları on yıllarca süren ciddi hastalıklardır. Türkiye'de pediatrik psikiyatri verileri 12-18 yaş arası kızlarda %3, erkeklerde %1 prevalans gösteriyor. Pandemi sonrası %40 artış raporlandı.
Erken tanı sadece psikiyatrik değil — büyüme ve gelecek erişkin boyu açısından da kritiktir.
Türleri (DSM-5)
Anoreksiya Nervoza (AN)
- Vücut ağırlığı medyandan <-2 SD veya BMI persentili p5 altı
- Aşırı kilo alma korkusu — düşük kilo dışında
- Vücut algısı bozukluğu — "ben şişmanım"
- Adetlerin durması (kız) — düşük leptin → GnRH baskısı
- 2 alt tip: kısıtlayıcı (sadece az yer), purge (kustaran/laksatif)
Bulimia Nervosa (BN)
- Tekrarlayan binge eating epizodları (büyük miktar yemek)
- Telafi davranışı: kusma, laksatif, aşırı egzersiz, oruç
- En az 3 ay süreli, haftada en az 1 kez
- Genelde kilo normal aralık veya hafif fazla
- Self-esteem aşırı kilo + şekille bağlı
Binge Eating Disorder (BED)
- Tekrarlayan binge eating, telafi yok
- Genelde obezite ile birlikte
- Utanç, kontrol kaybı, depresyon
ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder)
- Yiyecek seçici, kilo alımı yetersiz
- Vücut algısı normal — "şişman olma" endişesi yok
- Daha çok genç çocuk (6-12 yaş), otizm spektrumunda yaygın
Atypical Anorexia
- AN'ın tüm psikolojik özellikleri ama vücut ağırlığı normal/yüksek aralıkta
- Son yıllarda artan tanı — özellikle obezite öyküsü olan çocuklarda hızlı kilo kaybı
Çocukta erken belirtiler
Davranışsal kırmızı bayraklar
- Kaloriler hakkında takıntılı konuşma
- Aile yemeğinden kaçınma ("okulda yedim")
- Banyo sonrası gizli kusma
- Aşırı egzersiz (her gün 2+ saat)
- Bol giysi tercih (vücut saklama)
- Adetlerin durması
- Sosyal çekilme, mood değişiklikleri
- Yiyecek hazırlama takıntısı (başkaları için yapar ama kendisi yemez)
Fiziksel belirtiler
- Yıllık >4 kg kayıp (büyüme dönemi)
- Yorgunluk, üşüme hissi
- Saç dökülmesi, kuru cilt
- Lanugo (yüzde, sırtta ince tüy)
- Bradikardi (yavaş kalp), düşük tansiyon
- El sırtında nasır (kusma → diş izi)
- Diş minesinin aşınması (sık kusma)
Büyüme üzerindeki etkileri
Kısa vade (aylar)
- Boy uzaması yavaşlar (yıllık <3 cm)
- Persentil düşüşü
- Adetlerin durması (kız) → östrojen düşüşü → kemik mineralizasyonu durur
- Tiroid fonksiyonu baskılanır
- IGF-1 düşer
Uzun vade (yıllar)
- Erişkin boyu kısalır (5-8 cm kayıp tipik, vakaya göre 10+ cm)
- Osteoporoz: kemik mineral yoğunluğu kalıcı düşer
- Infertilite: kız → menarş gecikmesi, anovulasyon
- Diş kayıpları: sık kusma → mine erozyonu
- Beyin yapısı değişiklikleri: tedavi sonrası bile kalıcı bilişsel etkiler
Tanı süreci
1. Pediatri taraması
- BMI persentili (Neyzi 2008 referansı)
- Vital bulgular: kalp hızı, tansiyon, ısı
- Boy + kilo eğrisinde sapma değerlendirmesi
- Tarama anketleri: SCOFF, EAT-26
2. Çocuk psikiyatri konsültasyonu
- DSM-5 kriterleri ile tanı
- Komorbidite değerlendirmesi (depresyon, OCD, anksiyete)
- Aile dinamikleri
3. Endokrin değerlendirme
- TSH, T3/T4 — sick euthyroid sendromu
- LH, FSH, östrojen/testosteron — gonadal aks
- IGF-1, GH stimülasyon — büyüme aksı
- Elektrolitler — purge tipi için kritik
- Kemik mineral yoğunluğu (DEXA) — 1+ yıl AN için
4. Beslenme uzmanı
- Refeed planı
- Yeniden besleme sendromu riski yönetimi
- Aile eğitimi
Tedavi yaklaşımı
Family-Based Treatment (FBT / Maudsley)
Adolesan AN için altın standart. Aile çocuğun yemesini geri kazandırır. 3 evre:
- Faz 1: Kilo kazanımı (aile tam kontrol)
- Faz 2: Kontrolün çocuğa devri
- Faz 3: Adolesan kimliği + gelişim
Kognitif Davranışçı Terapi (CBT-E)
BN ve atipik vakalarda yaygın. 20 seans, manualize program.
Beslenme rehabilitasyonu
- Hedef kilo: BMI persentili p25-50
- Yeniden besleme sendromu uyarısı: ilk 5-7 günde dikkatli (fosfat takibi)
- Kalori artışı: günde 200-300 kcal/hafta
- Bazı vakalarda nazogastrik tüp gerekebilir
İlaç tedavisi (sınırlı endikasyon)
- AN: SSRI'lar AN için etkisiz, ama eşlik eden depresyon/OCD için
- BN: fluoxetine yüksek doz (60 mg) onaylı
- Olanzapine: refrakter AN'da düşük doz, kilo alımı yan etkisi terapötik
Hastane yatış endikasyonu
- BMI < %70 medyan
- Şiddetli elektrolit bozukluğu (hipokalemi, hipofosfatemi)
- Bradikardi <40 bpm, hipotansiyon
- Senkop, dehidrasyon
- İntihar düşüncesi
- Ayaktan tedaviye yanıtsız
Spor + yeme bozukluğu — özel risk
Bazı sporlar yüksek risk:
- Estetik: jimnastik, dans, buz pateni, artistik dalış
- Ağırlık kategorili: güreş, judo, boks, halter
- Dayanıklılık: koşu, bisiklet, yüzme (mesafe)
Koçluk teknikleri ile yeme bozukluğu arasında bağ — Türkiye Olimpiyat Komitesi'nin son 5 yıldır eğitim programı var. Bizim ilgili bio-banding makalesi ek kontekst sunar.
SSS
Çocuğum diyet yapmaya başladı — endişe edeyim mi?
Diyet kendi başına zararlı değil, ama yeme bozukluğu için en güçlü risk faktörü. Sinyaller: aşırı kilo kaybı (yıllık >5 kg), aile yemeğinden kaçınma, kalori takıntısı. Şüphe varsa pediatri + çocuk psikiyatri konsülte edin.
Bilgisayar oyunu / sosyal medya yeme bozukluğu yaratır mı?
Direkt nedensel kanıt yok ama korelasyon var. Instagram + TikTok'ta beden algısı manipülasyonu, "thinspo" içerikleri risk faktörü. Ailenin sosyal medya deneyimini denetlemesi önerilir.
Erkek çocukta yeme bozukluğu görülür mü?
Evet — geleneksel olarak az tanınır ama gerçek prevalans %1. Genelde "kas geliştirme" şeklinde başlar (muscle dysmorphia), protein takviyesi, aşırı egzersiz. Belirtileri kız ile aynı: kilo takıntısı, gizli yemek davranışı, sosyal çekilme.
Tedavi süresi ne kadar?
AN: ortalama 3-7 yıl tedavi süreci. %50-60 tam iyileşme, %30 kısmi iyileşme, %10-20 kronik. Erken tanı (ilk 3 yıl içinde) sonucu dramatik iyileştirir.
Sonuç
Yeme bozuklukları tıbbi acil durum ve aileye en zor karşı çıkma çağrısıdır. Çocuğun boy + kilo + BMI persentilini sistematik takip etmek erken sinyali yakalamanın en etkili yolu. Ücretsiz hesabımızı kullanın, her ay ölçüm girin, persentilde ani düşüş alarmı verirsek pediatrist + çocuk psikiyatrisine başvurun. Erken tanı = düzelme şansı + uzun vadeli boy + kemik sağlığı.