Tiroid hormonu — özellikle T3 — uzun kemiklerin epifizel kıkırdağında direkt etki gösterir, GH ve IGF-1 sinyalini güçlendirir. Hipotiroidi tedavisi geçen her 6 ay, kalıcı 1-3 cm boy kaybı demek olabilir. Pediatrik tarama bu nedenle kritik.
Tarama: konjenital hipotiroidi
Türkiye'de yenidoğan topuk kanı taraması 1995'ten beri uygulanır:
- 48-72 saat içinde topuk kanı
- TSH ve T4 ölçümü
- TSH >20 mIU/L: kuvvetli pozitif → acil sevk
- TSH 10-20: belirsiz → tekrar test
- TSH <10: normal
Türkiye'de prevalans 1/1.500 — yüksek, çünkü iyot eksikliği rejyonel mevcut. Sağlık Bakanlığı + UNICEF programları ile yenidoğan tedavisi 7-14 gün içinde başlatılır.
Konjenital hipotiroidi — nedenler
Birincil (gland sorunu)
- Tiroid agenezisi/disgenezisi (en yaygın, %85)
- Dishormonojenez (sentez bozukluğu) — TPO eksikliği, Pendred sendromu
- Maternal antitiroid antikor geçişi — geçici, anne Graves hastalığı varsa
Merkezi (hipofiz sorunu)
- TSH eksikliği — panhipopituitarizm
- Septo-optik displazi
- Doğum travması, intraventriküler kanama
İyot eksikliği endemik bölgelerde
- Anadolu bazı bölgelerinde hâlâ marjinal eksiklik
- Tuzun iyotlanması ile büyük ölçüde önlendi
Konjenital hipotiroidi belirtileri
Tedavisiz vakada:
- Uzamış sarılık (3 hafta üstü)
- Kabızlık
- Hipotoni (kas tonusu düşük)
- Soluk + soğuk cilt
- Büyük dil (makroglossi)
- Geniş anterior fontanel
- Beslenme güçlüğü
- Mental retardasyon (tedavi 6 ayı geçerse irreversible)
Bu yüzden yenidoğan taraması kritik — semptom çıkmadan tedavi başlamalı.
Tedavi
- Levothyroxine (T4 sentetik), 10-15 µg/kg/gün
- Hedef: TSH normal, T4 hızlı yükselme
- 4-6 hafta sonra tekrar test, doz titrate
- Hayat boyu tedavi (konjenital agenezis için)
- 3 yaşında çekim yapılarak agenezis vs geçici ayrımı
Erken tedavi (ilk ay içinde) ile IQ normal, geç tedavi (3 ay sonrası) IQ-5 ila -10 puan.
Edinsel hipotiroidi — çocuklarda
Hashimoto tiroiditi (en yaygın)
- Otoimmün, anti-TPO + anti-Tg antikoru
- Genelde 6-12 yaş başlangıç
- Hafif goiter (boyun şişliği)
- Aile öyküsünde sıklıkla tiroid + tip 1 diyabet
- Tedavi: levothyroxine
Belirtiler — okul çağı çocuk
- Boy uzamasında yavaşlama (yıllık <4 cm)
- Persentil düşüşü (channel crossing)
- Pubertede gecikme
- Kilo alımı (yağ artışı)
- Yorgunluk, soğuk hassasiyeti, kabızlık
- Kuru cilt + saç
- Konsantrasyon güçlüğü, okul başarısı düşüşü
- Bradikardi
Önemli: bu çocuklar akademik açıdan sorun gibi görünür ama altta tiroid yatabilir. Kısa boy + kilo alımı + okul başarısı düşüşü → TSH testi.
Hipertiroidi — daha nadir
Graves hastalığı
- Otoimmün, TSH reseptör antikoru (TRAb)
- Adolesan kızlarda daha yaygın
- Belirtiler: kilo kaybı, çarpıntı, tremor, sıcak intoleransı, irritabilite, okul başarısı düşüşü, ekzoftalmus
Büyümeye etkisi
- Kısa süre: hızlı boy uzaması ve kemik yaşı ilerlemesi
- Uzun süre tedavisiz: erken epifiz kapanması → erişkin boy kaybı
Tedavi
- Antitiroid ilaç (methimazole) — ilk basamak
- Radyoaktif iyot — 10 yaş üstü adolesanlarda
- Tiroidektomi — refrakter vakalar
Tanı algoritması — bir pediatri pratiği
Pediatrist çocuğu p3 altına düştü diye gördü:
- Anamnez: aile öyküsü, yorgunluk, kabızlık, soğuk intoleransı
- Fizik muayene: boy, kilo, Tanner evresi, tiroid palpasyonu, refleksler
- Lab: TSH, sT4, anti-TPO
- Görüntüleme (gerekirse): tiroid USG (Hashimoto'da heterojen tiroid)
- Kemik yaşı: BA kronolojik yaştan geride → konstitüsyonel mi, tiroid mi?
Tedavi sırasında büyüme takibi
Tedavi başladıktan 6-12 ay sonra catch-up büyüme beklenir:
- İlk yıl boy artışı 8-12 cm (geriden gelme)
- Persentil eğrisinde yükseliş
- Kemik yaşı yetişir
- Adetler düzene girer (kız)
Catch-up tamamlanmadan tedaviyi kesmeyin — boy kaybı kalıcı olabilir.
Spor ve tiroid bozukluğu
- Tedaviyle stabilize olduktan sonra tam aktivite
- Tedavi başlangıcında elektrolit + kalp ritmi takibi
- Profesyonel sporcu için TSH 0.5-2.0 hedef aralığı
Sıkça sorulanlar
Tiroid taraması hangi yaşlarda tekrar yapılmalı?
Konjenital tarama yapıldıysa, semptom olmadıkça rutin tekrar gerekmez. Ama:
- Tip 1 diyabet tanılı çocukta yıllık (otoimmün eşlik %20)
- Down sendromu, Turner, çölyak tanılı çocukta yıllık
- Aile öyküsü güçlüyse adolesan başında
Levothyroxine ömür boyu mu?
Konjenital agenezis için evet. Hashimoto'da çoğu zaman evet (gland kalıcı hasarlı). Geçici hipotiroidide (3 yaşta tekrar değerlendirme) bazen kesilebilir.
İyot tuzu çocuk için güvenli mi?
Evet, hatta gerekli. Türkiye'de iyotlanmış tuz kullanımı tiroid bozukluklarını %40 azalttı. Aşırı dozdan kaçınmak yeterli (günde 1 tl yetişkin için).
Tiroid bozukluğu olan çocukta IVF / fertilite mümkün mü?
Evet — stabilize tedaviyle. Hipotiroidili kadında fertilite %30 düşer ama tedavi sonrası normalize olur.
Sonuç
Tiroid sağlığı çocuk büyümesinin sessiz mimarıdır. Türkiye'nin yenidoğan tarama programı + edinsel vakalar için pediatrik tarama altın standart. Çocuğunuzun büyüme + kilo + persentil verilerini sistematik takip etmek için ücretsiz hesabımıza kayıt olun, pediatristinize gerektiğinde PDF rapor ile gidin.